Elektrikli araç sözlüğü

40 terim, tek sayfa. Her terimin bağlantısı (#) doğrudan paylaşılabilir.

800 V mimari

Bataryası ve güç elektroniği yaklaşık 800 volt nominal gerilimle çalışan araç tasarımıdır. Aynı güçte akım yarıya indiği için kablolar incelir, ısı kaybı azalır ve DC istasyonlarda çok yüksek şarj güçlerine çıkmak kolaylaşır. Buna karşılık 400 volt çıkışlı eski istasyonlarda dönüştürücü gerekir ve şarj gücü düşebilir. Türkiye'de yeni nesil hızlı şarj istasyonlarının çoğu 800 volt araçları tam güçle desteklemektedir.

İlgili: DC hızlı şarj, Şarj eğrisi

AC şarj

Şebekeden gelen alternatif akımın araç içindeki şarj cihazı tarafından doğru akıma çevrilerek bataryaya aktarıldığı yavaş şarj yöntemidir. Ev prizinden, wallbox'tan ya da sokak istasyonlarından yapılır; güç genellikle 3,7 ile 22 kW arasında kalır. Gece boyunca ya da iş yerinde bekleme sırasında en ucuz ve batarya dostu dolum şeklidir. Türkiye'de kamuya açık AC soketlerin sayısı DC soketlerden daha fazladır.

İlgili: Wallbox, OBC (araç içi şarj cihazı), Type 2

Ad-hoc ödeme

Bir şarj operatörüne üye olmadan ve uygulama indirmeden, istasyonda kredi kartı ya da QR kod ile tek seferlik ödeme yapabilme imkânıdır. EPDK düzenlemesi kamuya açık istasyonlarda bu seçeneğin sunulmasını zorunlu tutar. Genellikle üyelik tarifesinden biraz daha pahalı olabilir, ancak seyrek kullanılan ağlarda hesap açma zahmetinden kurtarır. Yolculuk planlarken yabancı ağlarda bu yöntemi hesaba katmak faydalıdır.

İlgili: Roaming (şarj), kWh başı fiyat, EPDK

Bekleme ücreti (idle fee)

Şarj tamamlandıktan sonra aracın istasyonda kalmaya devam etmesi halinde dakika başına alınan ek ücrettir. Amacı sınırlı sayıdaki soketi bloke etmeyi caydırmaktır; özellikle yoğun DC istasyonlarda uygulanır. Operatörler genellikle birkaç dakikalık hoşgörü süresi tanır, sonrasında sayaç işlemeye başlar. Uygulamadan gelen şarj bitti bildirimini takip etmek bu maliyeti sıfırlar ve arkadaki sürücüye yer açar.

İlgili: DC hızlı şarj, kWh başı fiyat

BMS

Batarya yönetim sistemi; batarya paketindeki her hücrenin gerilimini, sıcaklığını ve akımını izleyen elektronik kontrol birimidir. Hücreleri dengeler, aşırı şarj ve derin deşarjı engeller, soğutma ile ısıtmayı yönetir ve gerektiğinde şarj gücünü sınırlar. Ekranda gördüğünüz doluluk yüzdesi ve kalan menzil bu sistemin hesabıdır. Batarya ömrü ve güvenliği büyük ölçüde BMS yazılımının kalitesine bağlıdır.

İlgili: SoC, SoH, Şarj eğrisi

Brüt kapasite

Batarya paketindeki tüm hücrelerin toplam enerji depolama kapasitesidir ve kilovat-saat olarak ifade edilir. Üretici, hücreleri korumak amacıyla bu kapasitenin bir kısmını kullanıma kapatır; bu nedenle brüt değer, sürücünün gerçekte kullanabileceği enerjiden daha yüksektir. Broşürlerde bazen brüt bazen net değer verildiğinden iki aracı karşılaştırırken hangi rakamın yazıldığına dikkat etmek gerekir.

İlgili: Net kapasite, Tampon (buffer), kWh

CCS2

Combined Charging System'in Avrupa sürümü olan ve Türkiye'de de standart kabul edilen DC hızlı şarj soketidir. Type 2 AC girişinin altına eklenen iki kalın DC pimiyle tek bir bağlantı noktasından hem yavaş hem hızlı şarj yapılabilir. Günümüzde 350 kW'ın üzerine çıkabilen güçleri destekler. Türkiye'de satılan neredeyse tüm yeni elektrikli araçlar ve tüm DC istasyonlar bu standardı kullanır.

İlgili: Type 2, DC hızlı şarj, CHAdeMO

CHAdeMO

Japon üreticilerin geliştirdiği, Nissan Leaf gibi modellerde kullanılan eski nesil DC hızlı şarj standardıdır. Ayrı bir yuvarlak soket gerektirir ve araçtan şebekeye enerji verme gibi çift yönlü özellikleri erken benimsemiştir. Avrupa ve Türkiye'de CCS2 standart hale geldiğinden yeni istasyonlarda giderek kaybolmaktadır; bu soketli ikinci el bir araç alırken uygun istasyon bulmanın zorlaşacağı göz önüne alınmalıdır.

İlgili: CCS2, DC hızlı şarj, V2G

DC hızlı şarj

İstasyondaki güçlü dönüştürücünün doğru akımı doğrudan bataryaya bastığı, araç içi şarj cihazını devre dışı bırakan yöntemdir. Güç 50 kW'tan 350 kW'a kadar çıkabilir ve uygun araçlarda yüzde 10'dan 80'e dolum yarım saatin altına inebilir. Fiyatı AC şarjdan belirgin biçimde yüksektir ve çok sık kullanımı bataryayı biraz daha yıpratır. Uzun yol ve acil dolumlar için tasarlanmıştır.

İlgili: CCS2, Şarj eğrisi, AC şarj

EPA

ABD Çevre Koruma Ajansı'nın uyguladığı menzil ve tüketim test standardıdır. Otoyol ve şehir çevrimlerini içerir, ardından sonuca ek bir düzeltme katsayısı uygulandığı için WLTP'den genellikle yüzde 10 ile 20 daha düşük ve gerçek hayata daha yakın menzil değerleri verir. Türkiye'de resmî broşürlerde WLTP kullanılsa da uluslararası karşılaştırmalarda EPA değerine bakmak daha gerçekçi bir beklenti oluşturur.

İlgili: WLTP, Menzil

EPDK

Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu; Türkiye'de elektrikli araç şarj hizmetini lisanslayan ve denetleyen kamu otoritesidir. Şarj ağı işletmecilerine lisans verir, istasyon sayılarını ve işlem verilerini yayımlar, ad-hoc ödeme ve fiyat şeffaflığı gibi tüketici haklarını belirler. Operatörlerin tarifelerini önceden ilan etmesi ve kesinti durumlarını bildirmesi bu kurumun mevzuatına dayanır. Sektörün büyüklüğünü izlemek için en güvenilir resmî kaynaktır.

İlgili: Ad-hoc ödeme, Roaming (şarj)

Isı pompası

Kabini ısıtmak için doğrudan direnç teli kullanmak yerine dış havadaki ya da motor ve batarya soğutma devresindeki ısıyı toplayıp yoğunlaştıran klima sistemidir. Aynı ısı için üç dört kat daha az elektrik tükettiğinden kış menzilini belirgin şekilde korur. Sıfırın altındaki sert soğuklarda verimi düşer ama yine de avantajlıdır. Bazı modellerde standart, bazılarında ücretli seçenek olarak sunulur; kış kullanımı yoğunsa öncelikli bakılmalıdır.

İlgili: Menzil, Ön koşullandırma

kW

Kilovat; gücün birimidir ve elektrikli araçlarda hem motorun ürettiği hem de şarj cihazının aktardığı anlık gücü ifade eder. Şarj istasyonu ilanlarındaki 22 kW, 150 kW gibi değerler o soketin bir saatte en fazla kaç kilovat-saat enerji verebileceğini gösterir. Aracın motor gücü de kW olarak verilir; 1 kW yaklaşık 1,36 beygir gücüne karşılık gelir. Enerji birimi olan kWh ile karıştırılmamalıdır.

İlgili: kWh, DC hızlı şarj

kWh

Kilovat-saat; enerjinin birimidir ve bataryanın ne kadar enerji depolayabildiğini gösterir. Bir kilovat gücü bir saat boyunca çekmek bir kilovat-saat eder. Elektrikli araç dünyasında yakıt deposu litresinin karşılığıdır: 60 kWh'lik batarya, ortalama 17 kWh/100 km tüketen bir araçta yaklaşık 350 kilometre yol demektir. Şarj faturaları ve ev elektriği de bu birim üzerinden hesaplanır.

İlgili: kW, kWh/100 km, Net kapasite

kWh başı fiyat

Şarj operatörünün aktardığı her kilovat-saat enerji için istediği, KDV dahil Türk lirası cinsinden birim fiyattır. AC ve DC soketler için ayrı belirlenir; yüksek güçlü DC soketlerde daha pahalıdır. Yolculuk maliyetini hesaplamak için aracın tüketimiyle çarpılır. Operatörler tarifeyi EPDK'ya bildirir ve uygulamada gösterir; üyelik, taahhüt ya da gece indirimi gibi seçenekler bu fiyatı önemli ölçüde düşürebilir.

İlgili: Taahhütlü tarife, kWh, Ad-hoc ödeme

kWh/100 km

Aracın yüz kilometre yolda tükettiği enerjiyi kilovat-saat olarak veren tüketim ölçüsüdür; benzinli araçlardaki litre/100 km ifadesinin karşılığıdır. Kompakt modellerde 14 ile 17, büyük SUV'larda 20 ve üzeri değerler normaldir. Hız, dış sıcaklık, klima, lastik basıncı ve rakım bu sayıyı belirgin şekilde değiştirir. Katalog değeri WLTP ölçümüne dayanır; gerçek kullanımda özellikle otoyolda ve kışın daha yüksek çıkar.

İlgili: kWh, WLTP, Menzil

LFP

Lityum demir fosfat katot kimyasına sahip batarya türüdür. Kobalt ve nikel içermediği için daha ucuz ve termal olarak daha kararlıdır; yüzde 100'e kadar düzenli şarj edilmesinde sakınca yoktur ve çevrim ömrü uzundur. Dezavantajı enerji yoğunluğunun düşük olması, yani aynı menzil için daha ağır bir paket gerekmesi ve soğukta şarj kabulünün yavaşlamasıdır. Giriş ve orta segment modellerde giderek yaygınlaşmaktadır.

İlgili: NMC, SoH, BMS

Menzil

Tam dolu bataryayla aracın gidebileceği mesafedir. Katalogda WLTP ya da EPA gibi standart testlere göre verilir, ancak gerçek menzil hıza, sıcaklığa, yüke ve sürüş tarzına göre bu değerin yüzde 20 ile 40 altına inebilir. Kışın ısıtma, yazın klima, otoyolda ise hava direnci en önemli kayıp kaynaklarıdır. Araç ekranındaki tahmini menzil son sürüşlerin ortalamasına dayanır ve uzun yolda muhafazakâr yorumlanmalıdır.

İlgili: WLTP, kWh/100 km, Isı pompası

MTV

Motorlu Taşıtlar Vergisi; her yıl iki taksitte ödenen ve araç yaşı, motor gücü ve değerine göre hesaplanan vergidir. Elektrikli araçlar için tutar, aynı güçteki içten yanmalı araçlara göre yaklaşık dörtte bir seviyesinde uygulanır ve motor gücü kW üzerinden dilimlenir. Bu indirim toplam sahip olma maliyetinde kayda değer bir avantaj sağlar. Oranlar ve dilimler her yıl yeniden değerleme ile güncellenir.

İlgili: ÖTV, TCO

NACS

Tesla'nın geliştirdiği ve Kuzey Amerika'da diğer üreticilerin de benimsediği kompakt şarj soketi standardıdır; hem AC hem DC şarjı tek küçük konektörle yapar. Avrupa ve Türkiye'de Tesla dahil tüm araçlar CCS2 kullandığından burada satılan araçlarda karşılaşılmaz. Yurt dışından getirilen araçlarda ya da uluslararası haberlerde geçtiğinde yerel istasyonlarla adaptörsüz uyumsuz olduğu bilinmelidir.

İlgili: CCS2, Type 2

Net kapasite

Batarya yönetim sisteminin sürücünün kullanımına açtığı gerçek enerji miktarıdır; kullanılabilir kapasite olarak da anılır. Brüt kapasiteden üst ve alt koruma tamponu düşülerek bulunur ve menzil ile tüketim hesaplarında esas alınması gereken değer budur. İki araç karşılaştırırken net değerler yan yana konmalıdır; brüt ile net arasındaki fark modele göre yüzde 3 ile 10 arasında değişir.

İlgili: Brüt kapasite, Tampon (buffer), kWh

NMC

Nikel, mangan ve kobalt içeren katot kimyasına sahip lityum-iyon batarya türüdür. Yüksek enerji yoğunluğu sayesinde aynı ağırlıkta daha fazla menzil sunar ve soğukta LFP'ye göre daha iyi performans verir. Buna karşılık maliyeti yüksektir ve günlük kullanımda yüzde 80 civarında şarj sınırı önerilir. Uzun menzilli ve premium modellerde tercih edilir; NCA ve NMCA gibi türevleri de vardır.

İlgili: LFP, SoH, Brüt kapasite

OBC (araç içi şarj cihazı)

On-board charger; AC şarj sırasında şebekenin alternatif akımını bataryanın istediği doğru akıma çeviren araç içi dönüştürücüdür. Gücü 7,4 kW, 11 kW ya da 22 kW olabilir ve evde ya da AC istasyonda ulaşılabilecek şarj hızının tavanını belirler. 22 kW'lık wallbox'a bağlansanız bile aracınızın OBC'si 11 kW ise dolum 11 kW ile sınırlı kalır. DC şarjda bu cihaz devreye girmez.

İlgili: AC şarj, Wallbox, kW

OTA

Over-the-air; aracın yazılımının servise gitmeden kablosuz bağlantı üzerinden güncellenmesidir. Menzil hesabı, şarj eğrisi, sürüş destek sistemleri ve bilgi-eğlence ekranı bu yolla iyileştirilebilir. Bazı üreticiler yalnızca multimedya güncellerken bazıları güç aktarımı ve batarya yönetimini de uzaktan değiştirebilir. İkinci el alırken aracın güncel yazılımda olup olmadığı ve üreticinin güncelleme sıklığı sorulmalıdır.

İlgili: BMS, Şarj eğrisi

Ön koşullandırma

Yolculuk ya da hızlı şarj öncesinde bataryayı ve kabini önceden uygun sıcaklığa getirmektir. Batarya soğukken DC şarjı çok yavaş kabul eder; navigasyonda istasyon hedef gösterildiğinde araç bataryayı yolda ısıtarak istasyona hazır varır. Kabin ön ısıtması da bataryadaki enerjiyi harcamak yerine prizde yapıldığından kış menzilini korur. Çoğu modelde uygulama üzerinden zamanlanabilir.

İlgili: DC hızlı şarj, Isı pompası, Şarj eğrisi

ÖTV

Özel Tüketim Vergisi; sıfır araç fiyatına eklenen ve elektrikli araçlarda motor gücü ile vergisiz fiyata göre kademeli olarak belirlenen vergidir. Oranlar içten yanmalı araçlara göre daha düşük tutulmuş olsa da güç ve fiyat eşikleri aşıldığında hızla yükselir; bu yüzden üreticiler modellerini belirli kW ve fiyat sınırlarının altında konumlandırır. Kararnamelerle sık değiştiği için satın alma anındaki güncel tablo kontrol edilmelidir.

İlgili: MTV, TCO

Rejeneratif fren

Gaz pedalından ayak çekildiğinde ya da frenlendiğinde elektrik motorunun jeneratör gibi çalışarak hareket enerjisini bataryaya geri kazandırmasıdır. Şehir içi dur-kalk trafiğinde ve uzun inişlerde tüketimi belirgin biçimde düşürür; mekanik fren balataları da çok daha az aşınır. Şiddeti çoğu araçta kademelendirilebilir. Batarya tam doluyken ya da çok soğukken sistem sınırlanır ve araç beklenenden az yavaşlar.

İlgili: Tek pedal sürüş, Menzil

Roaming (şarj)

Bir şarj operatörünün üyesiyken anlaşmalı diğer ağların istasyonlarını aynı uygulama ve hesapla kullanabilmektir; mobil telefon dolaşımının şarj dünyasındaki karşılığıdır. Türkiye'de EPDK'nın serbest erişim düzenlemesiyle operatörler arası roaming yaygınlaşmaktadır, ancak roaming fiyatı ev ağı fiyatından farklı olabilir. Uzun yolda az sayıda uygulamayla geniş bir ağa erişmek planlamayı kolaylaştırır.

İlgili: Ad-hoc ödeme, EPDK, kWh başı fiyat

SoC

State of Charge; bataryanın o anki doluluk yüzdesidir ve ekrandaki pil göstergesine karşılık gelir. Hızlı şarj yüzde 10 ile 80 aralığında en verimlidir, üstüne çıktıkça güç düşer. Günlük kullanımda NMC bataryalarda yüzde 20 ile 80, LFP bataryalarda yüzde 100'e kadar şarj önerilir. Uzun süre sıfıra yakın ya da tam dolu bırakmak ömrü kısaltır. Yolculuk planlarken varış SoC'si için pay bırakılmalıdır.

İlgili: SoH, BMS, Şarj eğrisi

SoH

State of Health; bataryanın yeni haline göre kalan kapasite yüzdesini gösteren sağlık değeridir. Zamanla ve çevrim sayısıyla düşer; iyi yönetilen bir batarya beş yıl sonra yüzde 90'ın üzerinde kalabilir. İkinci el elektrikli araç alırken servis raporu ya da OBD cihazıyla bu değerin okunması menzil beklentisini gerçekçi kılar. Üretici garantileri genellikle sekiz yıl boyunca yüzde 70 SoH taahhüt eder.

İlgili: SoC, BMS, LFP

Şarj eğrisi

DC hızlı şarj sırasında kabul edilen gücün doluluk yüzdesine göre nasıl değiştiğini gösteren grafiktir. Çoğu araç düşük dolulukta en yüksek güce ulaşır, yüzde 50 ile 60'tan sonra kademeli düşer ve yüzde 80'in üstünde iyice yavaşlar. Tepe gücü yüksek ama hızla düşen bir araç, daha düşük tepe gücünü uzun süre koruyan araçtan yavaş olabilir. Bu yüzden uzun yolda 10-80 süresi tepe kW değerinden daha anlamlıdır.

İlgili: DC hızlı şarj, SoC, Ön koşullandırma

Taahhütlü tarife

Şarj operatörünün belirli bir süre boyunca kullanım ya da aylık ücret taahhüdü karşılığında sunduğu indirimli kWh fiyatıdır. Sık DC şarj yapan ya da evde şarj imkânı olmayan sürücüler için standart tarifeye göre ciddi tasarruf sağlayabilir. Taahhüt bozulursa cayma bedeli ya da indirimin geri alınması söz konusu olabilir. Aylık kaç kWh şarj yaptığınızı hesaplayıp başabaş noktasını bulmadan taahhüt vermemek gerekir.

İlgili: kWh başı fiyat, TCO

Tampon (buffer)

Batarya yönetim sisteminin hücreleri korumak için kullanıma kapattığı enerji payıdır; brüt ile net kapasite arasındaki farkı oluşturur. Üst tampon tam dolu göründüğünde hücrelerin gerçek limitine ulaşmasını engeller, alt tampon ise yüzde sıfır göründüğünde aracın birkaç kilometre daha gidebilmesini sağlar. Büyük tampon ömrü uzatır ama taşınan ağırlığın bir kısmının hiç kullanılmaması anlamına gelir.

İlgili: Brüt kapasite, Net kapasite, BMS

TCO

Total Cost of Ownership, yani toplam sahip olma maliyeti; aracın satın alma bedelinden vergiler, sigorta, bakım, enerji, lastik ve ikinci el değer kaybına kadar tüm giderlerin belirli bir süre ve kilometre için toplamıdır. Elektrikli araçlar satın alma anında daha pahalı olsa da düşük enerji, bakım ve MTV giderleri sayesinde TCO'da öne geçebilir. Karşılaştırma yıllık kilometreye ve şarj alışkanlığına göre değişir.

İlgili: MTV, ÖTV, kWh başı fiyat

Tek pedal sürüş

Rejeneratif frenlemenin en güçlü ayarında, gaz pedalından ayağı çekmenin aracı tam duruşa kadar yavaşlattığı sürüş modudur. Fren pedalına yalnızca ani durumlarda dokunulur; şehir içinde hem konfor hem de enerji geri kazanımı artar. Alışma süresi kısa olsa da yolcular ilk başta sarsıntı hissedebilir. Bazı modellerde tam duruş yerine sürünme hızına kadar yavaşlama seçeneği de sunulur.

İlgili: Rejeneratif fren

Type 2

Avrupa'da ve Türkiye'de standart olan AC şarj soketi tipidir; Mennekes adıyla da bilinir. Yedi pimli yapısıyla tek fazda 7,4 kW, üç fazda 22 kW'a kadar güç taşıyabilir. Kamuya açık AC istasyonların çoğunda kablo bulunmaz, sürücü kendi Type 2 kablosunu taşır. CCS2 hızlı şarj soketi bu girişin genişletilmiş halidir; dolayısıyla tek şarj kapağından her iki tür şarj yapılabilir.

İlgili: AC şarj, CCS2, Wallbox

V2G

Vehicle-to-Grid; aracın bataryasındaki enerjiyi şebekeye geri verebilmesidir. Elektriğin bol ve ucuz olduğu saatlerde dolan araç, talebin yüksek olduğu saatlerde şebekeyi destekler ve sahibi bunun karşılığında ödeme ya da indirim alabilir. Çift yönlü şarj cihazı, uyumlu araç ve düzenleyici altyapı gerektirir. Türkiye'de henüz pilot aşamasında olsa da gelecekte enerji maliyetini düşürecek önemli bir uygulama olarak görülmektedir.

İlgili: V2L, EPDK

V2L

Vehicle-to-Load; aracın bataryasından harici cihazlara 220 volt alternatif akım vermesidir. Kamp, piknik ya da elektrik kesintisinde buzdolabı, ısıtıcı, elektrikli alet gibi cihazlar araçtan beslenebilir; güç genellikle 2 ile 3,6 kW arasında sınırlıdır. Bazı modellerde şarj girişine takılan adaptör, bazılarında kabin ya da bagajdaki priz kullanılır. Menzil kaybını görmek için harcanan kWh miktarı takip edilmelidir.

İlgili: V2G, kWh

Wallbox

Ev ya da iş yerinde duvara monte edilen, 7,4 ile 22 kW arasında güç verebilen AC şarj ünitesidir. Normal prizden çok daha hızlı ve güvenlidir; kaçak akım koruması, zamanlama ve akıllı sayaç entegrasyonu sunar. Kurulum için uygun sigorta, kablo kesiti ve elektrikçi raporu gerekir; üç fazlı abonelik 11 kW ve üzeri için şarttır. Gece tarifesiyle birleştiğinde en ucuz şarj yöntemidir.

İlgili: AC şarj, OBC (araç içi şarj cihazı), Type 2

WLTP

Worldwide Harmonised Light Vehicles Test Procedure; Avrupa'da ve Türkiye'de resmî menzil ile tüketim değerlerinin ölçüldüğü laboratuvar test standardıdır. Eski NEDC'ye göre daha gerçekçi olsa da ortalama hızın düşük ve sıcaklığın ılıman olması nedeniyle otoyol ve kış koşullarında ulaşılması güç değerler verir. İki aracı karşılaştırmak için iyi bir referanstır; gerçek beklenti için WLTP menzilinden yüzde 20 ile 30 pay düşülmesi önerilir.

İlgili: EPA, Menzil, kWh/100 km

Terimlerin pratikteki karşılığı için soru merkezi ve metodoloji.